k   y
TERMINOLOGJI      TË REJA      SHKRIME      THËNIE      FORUM      DIJENI

Morali nuk e justifikon fenë


Një ndër argumentet që dëgjojmë shpesh në favor të idesë për të futur fenë në shkollat tona është “argumenti” moral, sipas të cilit, feja, me mësimet e saj, e ka bërë njeriun më të mirë e “me shpirt më të ndritur”. Shumë njerëz besimtarë, sidomos nga ata që u përkasin atyre besimeve që sistematikisht shfrytëzojnë ndjesinë e “fajit personal”, e kanë të vështirë ta përfytyrojnë se si mundet dikush të jetë i mirë, ose të dëshirojë të bëhet i mirë, pa besuar në fe. Kjo, në shumë raste, i shtyn besimtarët fanatikë në paroksizma urrejtjeje ndaj atyre që nuk besojnë, ose që besojnë në një fe të ndryshme nga e tyrja. Kjo është një çështje e rëndësishme, që meriton vëmendje të veçantë në kuadër të debatit mbi raportet mes shkollës dhe fesë, pasi për shumë çështje të rëndësishme, që nuk kanë asnjë lidhje reale me moralitetin, konsideratat morale fshihen pas qëndrimeve fetare.

Ne, njerëzit, nuk jemi krijesa të një fuqie hyjnore. Në jetë nuk na ka sjellë asgjë jonjerëzore dhe në këtë planet ku jetojmë nuk na ka vendosur asnjë vullnet mbinjerëzor. Asgjë mbinjerëzore nuk na thotë e nuk na drejton se si të sillemi, çfarë të bëjmë, ç’marrëdhënie të krijojmë, ç’kuptim t’i japim jetës sonë dhe si të veprojmë. Këto të gjitha varen nga ne dhe, në një masë të madhe, përcaktohen nga kushte e rrethana që janë thjesht e vetëm njerëzore. Jemi vetë ne, njerëzit, që krijojmë marrëdhënie të kuptimshme me njerëz të tjerë dhe sillemi e ndërveprojmë me ta në atë mënyrë që dëshirojmë. Jemi ne që u japim kuptim dhe qëllim veprimeve tona. Për të qenë i virtytshëm, i pëlqyer nga të tjerët, i suksesshëm dhe i lumtur në jetë, askush nga ne nuk ka nevojë për fenë dhe për mësimet e saj. Dhe i virtytshëm, i pëlqyer, i suksesshëm dhe i lumtur mund të jesh në këtë jetë, e vetmja jetë që kemi—jo në ndonjë jetë të imagjinuar pas vdekjes. Pse, pra, të mos përpiqemi të japim e të marrim më të mirën që mundemi në këtë jetë? Pse të mos e jetojmë plotësisht atë, duke menduar e punuar për të mirën tonë si individë, për ata që i duam e na duan dhe për të mirën tonë të përbashkët?

Ekzistenca dhe qëllimi ynë për të qenë të dobishëm e të lumtur mund të duken krejt pa kuptim nga perspektiva e një mileniumi më pas, por pse duhet të na preokupojë kjo gjë? Jeta jonë është e rëndësishme për ne, për familjet tona, për të dashurit, të afërmit dhe miqtë tanë, sot që jemi mes tyre, jo kur të mos jemi më. A ka rëndësi për ta se si jam dhe si ndihem unë? A është e rëndësishme për mua se si janë dhe si ndihen ata? Përgjigjja kuptohet vetvetiu. Atëherë, përse duhet të mendojmë e të preokupohemi për atë “jetë” të përtejme që na premtojnë tekstet “e shenjta”, dhe jo të përpiqemi t’i japim kuptim kësaj jete e të marrim më të mirën prej saj? Ajnshtajni i madh thoshte: “E çuditshme është situata jonë këtu në Tokë. Çdonjëri nga ne vjen për një vizitë të shkurtër, pa ditur pse, paçka se ndonjëherë duket si një qëllim hyjnor. Sidoqoftë, nga pikëpamja e jetës së përditshme, një gjë e dimë fare mirë: Se çdo njeri është këtu për hir të njerëzve të tjerë—mbi të gjitha, për hir të atyre, nga buzëqeshja dhe mirëqenia e të cilëve varet lumturia jonë”.

Prindërit e mi ateistë nuk më pagëzuan kur linda dhe as më pas dhe, prandaj, unë nuk shpresoj e nuk pres që të shkoj në Parajsë pas vdekjes. U jam përjetë mirënjohës atyre sepse, qysh në fëmijëri, më shpëtuan nga një besim i rremë dhe nga një iluzion i kotë, që do i kishin dhënë jetës sime një tjetër kuptim. Në këtë mënyrë, ata më ndihmuan që ta jetoj jetën që më dhanë me aq dashuri plotësisht e në një mënyrë të kuptimtë, pa pritur një jetë të përtejme.

Besimi fals (dhe frika që rezulton prej tij) se ajo çfarë bëjnë dhe mënyra se si sillen sot kanë rëndësi të përjetshme e do të gjykohen nga një fuqi e mbinatyrshme, i mban njerëzit që e ushqejnë këtë besim peng të iluzioneve e të shpresave të kota dhe i privon ata nga shumë veprime të kuptimshme e kënaqësi reale të kësaj jete. Njerëz të tillë i tremben besimit më shumë sesa çdo gjëje tjetër në botë, më shumë sesa shkatërrimit, madje edhe sesa vdekjes. Duke i mbajtur sytë nga Qielli dhe mendjen në “parajsë”, ata nuk marrin më të mirën e asaj që u ofron kjo jetë në Tokë. Dhe, përse atëherë të shqetësohen për ndotjen dhe shkatërrimin e mjedisit? Ky planet nuk është streha e tyre e përjetshme! Përse të shqetësohen kur njerëzit vriten në luftë, ose kur 23 mijë njerëz vdesin çdo ditë nga uria? Të virtytshmit do të shkojnë në parajsë, sido që të jetë!

Unë në mënyrë kategorike mohoj çdo varësi të sjelljes së virtytshme nga feja dhe besimi në një Zot Abrahamik, ose në ndonjë fuqi tjetër mbinatyrore. Në normat morale dhe në sjelljen e njerëzve unë nuk shoh kurrfarë “fingerprints” të tyre. Jerry Coyne, gjenetisti evolucionist i njohur i Universitetit të Çikagos, flet për një “natyrë instiktive të moralitetit”, çfarë shpjegon edhe faktin që një pjesë e mirë e ndjenjave dhe e parimet morale të shumicës së njerëzve janë të përbashkëta, pavarësisht nëse ata besojnë ose jo në ekzistencën e një Zoti. Morali nuk është një “territor” që i përket vetëm fesë. Për më tepër, Zoti konceptohet ndryshe në fe të ndryshme dhe çdo fe predikon moralin e vet. Morali i cilës prej feve është më i miri? Dhe nga buron ai? Deri më sot, nuk kemi asnjë evidencë se për të qenë i moralshëm e i virtytshëm nevojitet një Zot, pavarësisht emrit dhe kuptimit që i japin atij fe të ndryshme. Njerëzit që nuk besojnë në ndonjë fe, janë po aq të moralshëm e të virtytshëm sa dhe ata që besojnë.

Parimet dhe normat e moralit nuk kanë origjinë hyjnore. Ato burojnë nga nevojat reale të njerëzve për të rregulluar marrëdhëniet mes tyre—si dhe marrëdhëniet mes individit dhe shoqërisë—dhe, po për këtë arsye, ndryshojnë nga koha në kohë, duke iu përshtatur kushteve e rrethanave të reja të jetës së shoqërisë. Këto kushte e rrethana kanë të bëjnë jo vetëm me evolucionin, por edhe me arsyen, me zhvillimin e arsimit dhe me ndryshimet kulturore. Vëreni, fjala vjen, se si ka ndryshuar qëndrimi në lidhje me trajtimin e gruas në familje, në vendin e punës e në shoqëri, qëndrimi ndaj dallimeve racore apo ndaj minoriteteve etnike, ndaj homoseksualëve, ndaj seksit para martese, ndaj trajtimit të të burgosurve etj. Progresi shoqëror nuk ka qenë e nuk është vetëm ekonomik, teknologjik e politik, por edhe moral.

Në veprën e tij të njohur Origjina e njeriut dhe seleksioni në raport me seksin (1871), në të cilën Darvini e aplikoi për të parën herë për njerëzit teorinë e tij të evolucionit përmes seleksionit natyror, ai nuk e neglizhoi moralitetin. Në kapitullin e tretë të kësaj vepre, Darvini sugjeroi se, moraliteti ynë mund të jetë një përpunim prej trurit tonë i instinkteve sociale që janë zhvilluar te paraardhësit tanë. Ai shkruante: “Sugjerimi i mëposhtëm më duket shumë i mundshëm—pra, se çdo kafshë, cilado qoftë ajo, e pajisur me instinkte sociale të dallueshme, do të krijojë patjetër një sens, ose një ndërgjegje morale, sapo që aftësitë e saj intelektuale zhvillohen gjithashtu, ose pothuajse aq sa te njeriu”. Prej këtej rrjedh se sensi ynë moral, ashtu si dhe dëshirat tona seksuale, është i rrënjosur thellë në të kaluarën tonë “darviniane” dhe i ka paraprirë në kohë lindjes së fesë. Pas Darvinit, u desh të kalojë afro një shekull derisa Edward Wilson, themeluesi i psikologjisë evolucioniste, e vuri mbi baza shkencore studimin e sjelljes njerëzore, duke dëshmuar bazat kulturore dhe evolutive të moralit njerëzor.

Asnjë shoqëri nuk mund të ekzistojë pa një moral të caktuar, madje as një shoqëri tërësisht ateiste. Çdo shoqëri u lejon anëtarëve të saj që të sillen e të veprojnë në mënyra të caktuara, dhe i frenon e i ndalon ata që të sillen në kundërshtim me normat dhe rregullat etike të saj. Por, këto norma e rregulla nuk burojnë nga asnjë vullnet hyjnor dhe nuk mësohen përmes teksteve “të shenjta”. Shumë prej tyre janë të njëjta në çdo shoqëri, anembanë globit, për shkak se ato janë të rëndësishme për bashkëjetesën mes njerëzve, si anëtarë të së njëjtës specie humane. Përkujdesjen dhe respektin për të moshuarit, ndihmën për më të dobëtin, ose për dikë që është në rrezik e të tjera virtyte, mua, një shumice prej jush, lexues të nderuar, dhe miliona njerëzve të tjerë që nuk janë besimtarë, nuk na i kanë mësuar librat “e shenjtë”, as predikimet e klerit. Ato janë sentimente, parime e norma morale universale të njerëzimit—cultural universals—dhe nuk kanë të bëjnë as me një fe të caktuar, as me një kohë, as me një popull, racë ose kulturë të dhënë. As altruizmi nuk është një normë dhe një sjellje që e gjejmë vetëm tek ata që besojnë te një Zot kristian, i cili gjoja dha shembullin e një vetësakrifice përmes vdekjes tokësore të Jezusit, të dërguarit të vet.

Që të mos vjedhësh, të mos gënjesh, të mos vrasësh, të respektosh pronën e tjetrit etj., këto nuk janë parime e norma morale fetare. Njerëzit agnostikë, jobesimtarë dhe ateistë udhëhiqen në sjelljen dhe veprimet e tyre nga të njëjtat parime e norma morale. Për këdo që mendon ndryshe, bëj këtë pyetje: Mos vallë e vetmja arsye pse njerëzit besimtarë sillen mirë është që sjellja e tyre të gjejë miratimin e Zotit dhe ata të shpërblehen për këtë, ose të shmangin zemërimin dhe ndëshkimin e tij? Ajnshtajni i ka dhënë kësaj pyetje përgjigjen më të mirë, kur thoshte: “Nëse njerëzit janë të mirë vetëm sepse i tremben ndëshkimit, ose shpresojnë të shpërblehen, kjo është vërtet për të ardhur keq”. Frika prej ndëshkimit mund të jetë një ndër motivet që i shtyn shumë besimtarë të sillen mirë e të jenë të moralshëm. Por unë nuk besoj se është frika prej Zotit ajo që e shtyn dikë të mos vjedhë, ose të mos vrasë, ashtu sikurse, shumë njerëz agnostikë dhe ateistë, nuk vjedhin e nuk vrasin thjesht për shkak të frikës se mund të kapen e dënohen nga ligji. Shumica prej jush, të nderuar lexues, besoj se nuk më kundërshtoni, kur them se, sjellja e mirë e dikujt në kushtet e mungesës së policit, është më e moralshme se moraliteti fals i dikujt që sillet mirë për shkak të frikës.

Pretendimi se besimi te një fuqi e mbinatyrshme dhe feja janë të dobishme e të domosdoshme në shoqëri, për shkak të moralit që evokojnë—dhe prandaj mund, ose duhet t’u mësohen fëmijëve në shkollë—është krejt pa vend, madje absurd. Kanti, një ndër filozofët më të mëdhenj të të gjitha kohëve, besonte se morali njerëzor buron edhe nga shkaqe joreligjioze. Imperativi kategorik i tij, fjala vjen, e shpjegon qëndrimin e moralshëm ndaj detyrës për shkak të vetë detyrës, jo për shkak të Zotit. Edhe vetë një ndër mbrojtësit më të zellshëm e më me influencë të argumenteve për ekzistencën e Zotit, Richard Swinburne, profesor i filozofisë në Oksford, shprehet se nuk sheh “asnjë forcë në argumentin e ekzistencës së Zotit për shkak të ekzistencës së moralit” (The Existence of God, Oxford University Press, 2004, f. 215). Në fakt, nëse të mirë, të drejtë e të moralshëm janë edhe njerëz që nuk besojnë, ose nëse të tillë mbeten edhe ata njerëz që kanë besuar, por kanë hequr dorë nga besimi i tyre, të njohur si apostatë, kjo do të thotë se ekzistenca e Zotit dhe besimi në të nuk janë të domosdoshme për moralin njerëzor.

Vetë ideja mbi moralin, si dhe tendenca për t’i ndarë, ose konsideruar disa mënyra sjelljeje si të moralshme dhe të tjera si të pamoralshme, janë universale. Steven Pinker, psikolog në Universitetin e Harvardit, ka mundur të krijojë një listë me sjellje që ai i konsideron si “human universals”—mënyra sjelljeje, besime, rregulla dhe aspekte të tjera të jetës sociale që i gjejmë thuajse në të gjitha kulturat. Në të përfshihen: dallimi se ç’është e drejtë dhe e padrejtë, sentimente morale, nocioni i “tabusë”, reciprociteti, ideja e të qenit i paanshëm, qëndrimi ndaj vrasjes, përdhunimit dhe formave të tjera të dhunës, qëndrimi i ndryshëm ndaj njerëzve “të grupit” dhe “të huajve” etj. Po kështu, kur është fjala për të kuptuar e shpjeguar zakone, norma dhe kode të të ngrënit, të veshjes, të sjelljes e të raporteve me njerëz të tjerë, tekstet “e shenjta” dhe feja nuk janë të vetmit “udhëzues”. Kur është puna për të gjykuar moralitetin ose imoralitetin e një sjelljeje, apo të një situate të dhënë, një pjesë e madhe e njerëzve gjykojnë njëlloj, pavarësisht fesë, kombësisë ose gjinisë së tyre.

Në këtë vështrim, rekordi thuajse i çdo feje, në pjesën më të madhe, është negativ. Shihni qoftë edhe vetëm qëndrimin e fesë ndaj gruas. Si Kurani, ashtu dhe Bibla, janë qartazi—në përmbajtje, autoritet e perspektivë—tekste androcentrike, që legjitimojnë pozitën dominuese të burrit ndaj gruas. Bibla, fjala vjen, thotë se burri u krijua i pari dhe se gruaja u krijua thjesht për të ndihmuar burrin. Po kështu, gratë konsiderohen si seksi i dobët, që mund t’i mashtrojnë burrat, njëlloj siç bëri Eva me Adamin dhe, prandaj, Zoti vendosi që burrat të sundojnë mbi gratë.
Shumë teori etike i shpjegojnë moralin dhe sjelljen njerëzore nga perspektiva të ndryshme. Morali ekziston për të gjithë, si për ata që besojnë në një fe të caktuar, ashtu dhe për ata që nuk besojnë në asnjë fe. Edhe vetë “dilema e Euthifros”, për të cilën fliste Platoni -që mund të perifrazohej kështu: “A është diçka që është e moralshme e urdhëruar nga Zoti për shkak se është e moralshme, apo ajo është e moralshme për shkak se është urdhëruar nga Zoti?” -nuk ka gjetur ende një përgjigje në radhët e teologëve të sotëm. Nga ana tjetër, siç vinte në dukje David Hume, “ende nuk kanë marrë përgjigje pyetjet e lashta të Epikurit: A dëshiron Zoti që ta pengojë të keqen, por nuk mundet? Nëse po, ai nuk është i gjithëfuqishëm. A është ai në gjendje që ta pengojë të keqen, por nuk do? Nëse po, ai është një Zot i keq dhe mizor. A mundet dhe a dëshiron ai që ta pengojë të keqen? Nëse po, atëherë nga vjen e keqja dhe përse ai nuk e ndalon? Dhe, nëse ai as mundet dhe as dëshiron që ta pengojë të keqen, përse atëherë e quajmë Zot?”.

Unë jam epikurian dhe mund t’i shtoja këtij argumenti të filozofit të lashtë sa vijon: Nëse ekziston një Zot, atëherë çdo gjë do të ishte e lejueshme, pasi një gjykim i mbështetur në një besim fetar do të justifikonte çdo veprim keqbërës, edhe atë më brutalin. Në fakt, edhe pse jo çdo keqbërës dhe jo çdo kriminel ka qenë ose është fetar, në shumë raste, kanë qenë besime të caktuara fetare ato që i kanë shtyrë shumë njerëz të kryejnë krime nga më monstruozet, për shkak të besimit se veprimet e tyre janë dëshira dhe urdhri i Zotit, që ata ose e kanë “dëgjuar” prej tij, ose e kanë mësuar nga tekstet “e shenjta”. Në Testamentin e Vjetër, fjala vjen, Zoti është një “personazh” i keq, homofob dhe i pashpirt, që përmbyt, vret dhe u dërgon njerëzve rrufe e sëmundje vdekjeprurëse. Shumë sekte fetare, në të kaluarën dhe sot, kanë kryer e kryejnë krime nga më të shëmtuarat në emër të Zotit, për të mos përmendur imoralitetin dhe skandalet e shumë klerikëve katolikë pedofilë.

Dhe diçka tjetër: Nëse Zoti i ka krijuar të gjithë njerëzit të lirë, ai duhej të kishte rrënjosur te çdo individ një kod moral të tillë, që të mos lejonte askënd të abuzonte me lirinë e tij, ose të cenonte lirinë e të tjerëve. Por ç’mund të thuhet për skllavërinë dhe gjenocidin? Në qoftë se Zoti u ka dhënë njerëzve lirinë për të skllavëruar e vrarë njerëz të tjerë, a nuk do duhej që ai të ishte përgjegjës për krimet e tyre?

Në këtë pikë, dëshiroj të bëj të qartë atë që unë nuk them. Unë nuk them se feja, si e tillë—si një argument ontologjik dhe si një doktrinë morale—është e dëmshme, ose e rrezikshme për shoqërinë dhe domosdo shkaku i sjelljeve kriminale. Shkaku i sjelljeve të tilla, në shumë raste, është besimi i verbër (i pambështetur në fakte empirike dhe i panënshtruar arsyetimit racional kritik) në dogmën fetare si dhe glorifikimi i këtij besimi.

Kjo bindje më çon në përfundimin se dëshira dhe përpjekja për të futur mësimin e fesë në shkollat tona mund të rezultojnë një gabim kolosal për të sotmen dhe të ardhmen e shoqërisë sonë, nëse ky është një qëllim në vetvete, ose bëhet pa u menduar mirë. Politika jonë arsimore duhet të orientohet e të udhëhiqet nga interesat shoqërorë e kombëtarë të vendit. Dhe unë nuk di këshillë më të mirë për këtë çështje sesa ajo e Bertrand Russell-it, se “shkolla, që nga fillimi, duhet t’i mësojë fëmijët që të mendojnë, jo që të besojnë”. Ky është misioni i saj i madh. Dhe, nëse përsëri bëhet fjalë për rolin që feja mund të luajë në mëkëmbjen shpirtërore të një populli dhe në lumturinë e tij e të individëve që e përbëjnë atë, historia—në të kaluarën dhe sot—ofron mjaft fakte që provojnë të kundërtën. Sido që të jetë, sot—dhe për një kohë të gjatë pas Luftës së Dytë Botërore e këtej—popujt më të lumtur në botë nuk kanë qenë e nuk janë popujt më besimtarë, por popujt që besojnë më pak në dogmën fetare, si Danimarka, Holanda, Suedia, Kanadaja, Australia, Zelanda e Re etj. Le të mësojmë nga përvojat e këtyre vendeve kur diskutojmë mbi rolin e fesë në sistemin arsimor, dhe jo të deklarojmë gjithnjë, duke dëshmuar paditurinë tonë të thellë, se “kështu ndodh dhe në vendet e tjera”, se “kudo në Europë…”, apo “në të gjithë botën…”.

Unë nuk besoj se sekularizmi i sistemit arsimor i agravon dasitë fetare dhe rrezikon tensionimin e marrëdhënieve mes komuniteteve të ndryshme fetare në vendin tonë dhe, aq më pak, radikalizimin e rinisë sonë. E kundërta mund të jetë e vërtetë. Nëse sekularizmi, kjo vlerë e madhe e qytetërimit modern, që është një qytetërim kulturor, teknologjik e juridik, dobësohet, vakumin që do të krijohej nuk do kishte çfarë të zinte veç sektarizmit fetar, dhe harmonia e lavdërueshme ndërfetare mes shqiptarëve, e krijuar për shekuj me radhë, e veneruar prej rilindësve tanë të mëdhenj dhe e sprovuar gjatë gjithë shekullit të 20-të, përfshirë edhe periudhën e diktaturës komuniste, mund të fillonte të dobësohej e të binte. Prandaj, shkolla jonë duhet të mbetet e sekularizuar. Sekularizmi i mbron nxënësit tanë nga prolesitizmi dhe nga çdo presion ose përpjekje që do të mund t’i pengonte ata të zhvillonin aftësitë e të arsyetuarit racional e kritik dhe të bënin lirisht zgjedhjet e tyre në jetë.

Ky është projekti i madh—dhe ende i papërfunduar—i modernitetit, një projekt për racionalizimin, sekularizimin dhe modernizimin e shoqërisë, si e vetmja rrugë e progresit të njerëzimit. Ai mbështet në zhvillimin e shkencës, të arteve e të teknologjisë dhe në një rol gjithnjë e më vogël të fesë, si një çështje gjithnjë e më shumë private e individit. Ky projekt është pikërisht ajo çfarë Jean-François Lyotard e quante “narrativa e madhe e emancipimit”. Ne s’mund të shkojmë kundër këtij procesi emancipues global.

"Revista Mapo", 201625 prill 2016


Komente

Jep koment

Terminologji | Të reja | Shkrime | Thënie | Forum | Dijeni

 Redaksia: kontakt@ateistet.info
 Dega Ateistët / Vargmal © 2001-2017